سینما و جنگ | ۱۰ فیلم جنگی مهم که باید ببینید!

از شرق آسیا تا اروپا و قاره‌ی آمریکا، انسان همواره در طول تاریخ با واقعه‌ی تلخ جنگ مواجه بوده است. در هر گوشه از این جغرافیا، هنرمندان مختلفی به سبب بستر فرهنگی، سیاسی و اجتماعی‌شان برداشت‌های متفاوتی از این واقعه دارند و همین امر سبب شد تا آثار درخشانی با محوریت این موضوع در طول تاریخ سینما ساخته شود؛ فیلم‌هایی که هر کدام از مناظر مختلفی به جنگ می‌نگرند. گاه به تأثیر جنگ از نگاه کودک، گاه به تسخیر روح انسانی به وسیله‌ی یک سیستم مستبد در مسیر تربیت سربازان جنگی و گاه از زبان رویاگونه‌ی انیمه.

 شاید پیش از شروع مقاله برایتان جالب باشد بدانید اولین فیلمی که در تاریخ سینما با محوریت جنگ ساخته شد کدام فیلم بود و به چه سبب تاریخ سینما با موضوع جنگ راه خود را آغاز کرد. با واکاوی مقالات و منابع متعدد سینمایی، احتمالاً بتوان فیلم «Sea Fighting in Greece» از ژرژ ملی‌یس، یکی از مهم‌ترین فیلمسازان آغاز تولد تاریخ سینما، را از نخستین نمونه‌ها دانست. این فیلم در سال ۱۸۹۷ (معادل ۱۲۷۶ شمسی) ساخته شد. این فیلم یکی از مجموعه رویدادهای مربوط به جنگ یونان و ترکیه در سال ۱۸۹۷ را بازسازی می‌کند: بر روی عرشه‌ی یک کشتی جنگی که مورد حمله قرار گرفته، یک افسر نیروی دریایی ملوانان خود را به عرشه فرا می‌خواند تا در حالی که افق را بررسی می‌کند، دور توپ جمع شوند که ناگهان کشتی مورد اصابت قرار می‌گیرد و یکی از ملوانان زخمی می‌شود.

 با این‌که این فیلم از نخستین نمونه‌های حضور عناصر مرتبط با جنگ در سینما است، بسیاری آن را اولین فیلم جنگی تاریخ سینما نمی‌دانند. اولین فیلم جنگی تاریخ سینما را «Tearing Down the Spanish Flag» می‌دانند؛ فیلمی جنگی آمریکایی محصول سال ۱۸۹۸ (۱۲۷۷ شمسی) که توسط جی. استوارت بلکتون و آلبرت ای. اسمیت برای ویتاگراف ساخته شد. در این فیلم، یک سرباز آمریکایی پرچم اسپانیا را از میله پرچم پایین می‌آورد و پرچم آمریکا را بالا می‌برد؛ در پس‌زمینه، قلعه مورو در بندر هاوانا دیده می‌شود. این فیلم اندکی پس از شروع جنگ اسپانیا و آمریکا در سال ۱۸۹۸ فیلم‌برداری شد.

 این نوع فیلم تبلیغاتی جنگی در طول جنگ اسپانیا و آمریکا در ایالات متحده پدیدار شد تا شور میهن‌پرستی را در میان مردم آمریکا برانگیزد. بلکتون خود به واکنش مردم اشاره کرد:

«این اولین فیلم دراماتیک ما بود، تأثیری که ایجاد کرد شگفت‌انگیز بود. غوغای بزرگی به پا کرد. البته ما در جنگ بودیم و مردم بسیار هیجان‌زده بودند.»

- جی. استوارت بلکتون

 در سال ۱۸۹۹، شرکت توماس ای. ادیسون فیلمی تقریباً مشابه با عنوان «برافراشتن شکوه قدیمی بر فراز قلعه مورو» ساخت که مجله فونوسکوپ درباره آن چنین اظهار نظر کرد:

پرچم اسپانیا پایین آورده شده و پرچم‌های ستاره و راه‌راه به سمت بالا شناور می‌شوند. نماد استبداد و ستمی که چهارصد سال بر دنیای جدید حکومت کرده است، فرو می‌ریزد و پرچم آزادی برافراشته می‌شود. در دوردست، برج‌ها و باروهای ال مورو، آخرین دژ اسپانیا در قاره آمریکا، دیده می‌شوند.

- مجله فونوسکوپ

 حال، پس از این که گریزی کوتاه به فیلم جنگی در تاریخ سینما زدیم، به معرفی فیلم‌های این مقاله که با نظر تحریریه فیلمزی انتخاب و رتبه‌بندی شده‌اند می‌پردازیم.

• کارگردان: ایسائو تاکاهاتا
• کشور: ژاپن
• بازیگران: تسوتومو تاتسومی، آیانو شیرائیشی، یوشیکو شینوهارا
• تاریخ اکران: ۱۹۸۸
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۸.۵ از ۱۰

این اثر اقتباسی از رمانِ شبه‌خودزندگی‌نامه‌ای «مدفن کرم‌های شب‌تاب» نوشته آکیوکی نوساکا است که با هدف عذرخواهی شخصی او از خواهرش، که در جنگ جهانی دوم بر اثر سوءتغذیه جان باخت، نوشته شده است. داستان در مارس ۱۹۴۵ جریان دارد؛ بمب‌افکن‌های آمریکایی در روزهای پایانی جنگ اقیانوس آرام، بیشتر بندر کوبه را در جریان بمباران کوبه ویران می‌کنند. سیتا و خواهرش ستسوکو، فرزندان یک کاپیتان نیروی دریایی امپراتوری ژاپن، زنده می‌مانند اما مادرشان می‌میرد. سیتا مرگ مادر را از ستسوکو پنهان می‌کند. آن‌ها به خانه عمه‌شان نقل مکان می‌کنند. سیتا آذوقه‌ای را که پیش از بمباران دفن کرده بود در اختیار عمه می‌گذارد، به جز یک قوطی آب‌نبات ساکوما که آن را به ستسوکو می‌دهد. این انیمه یکی از بهترین انیمه‌ های سینمایی تاریخ است!

• کارگردان: یاسمیلا ژبانیچ
• کشور: بوسنی و هرزگوین
• بازیگران: یاسنا دیوریچیچ
• تاریخ اکران: ۲۰۲۰
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۸ از ۱۰

آیدا مترجم سازمان ملل در شهر کوچک سربرنیتسا است. زمانی که ارتش صرب کنترل شهر را به دست می‌گیرد، خانواده او نیز در میان هزاران شهروندی قرار دارند که برای یافتن پناهگاه به اردوگاه سازمان ملل پناه می‌برند. این فیلم نامزد جایزه اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان در نود و سومین دوره جوایز اسکار بود و در دسامبر ۲۰۲۱ به عنوان بهترین فیلم سال اروپا برگزیده شد.

• کارگردان: روبرتو روسلینی
• کشور: ایتالیا
• بازیگران: آلدو فابریتسی، مارچلو پالی‌یرو، آنا مانیانی
• تاریخ اکران: ۱۹۴۵
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۸ از ۱۰

نئورئالیسم ایتالیا یکی از مکاتبی بود که در جریان مواجهه هنرمندان ایتالیایی با جنگ شکل گرفت. این مکتب سینمایی به تأثیر جنگ جهانی دوم بر کشور ایتالیا، در زمان جنگ و پس از آن، می‌پردازد. این فیلم یکی از آثار سه‌گانه جنگ روسلینی در کنار «پاییزا» و «آلمان، سال صفر» است. سربازان آلمانی شهر را به دنبال جورجو مانفردی جست‌وجو می‌کنند، اما او با پریدن روی پشت‌بام از دست آن‌ها می‌گریزد. کشیشی به نام دن پیترو پلاگرینی از طریق رد و بدل اطلاعات و پول به نهضت مقاومت ایتالیا کمک می‌کند. او قرار است مراسم ازدواج پینا و فرانچسکو را برگزار کند. پسر پینا، مارچلو، و دوستانش نقش‌های کوچکی در مقاومت دارند. مارینا، خواهر پینا، در ازای دریافت دارو و وسایل رفاهی، به مقاومت خیانت می‌کند.

• کارگردان: روبرتو روسلینی
• کشور: ایتالیا
• بازیگران: ارنست پیتچاو، فرانتس اوتو کروگر
• تاریخ اکران: ۱۹۴۸
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۷.۸ از ۱۰

آخرین فیلم سه‌گانه جنگ روسلینی. ادموند کولر، پسر دوازده‌ساله، در برلین ویران‌شده و تحت اشغال متفقین، همراه با پدر بیمار و زمین‌گیرش و دو خواهر و برادر بزرگ‌ترش، اوا و کارل-هاینتس، زندگی می‌کند. اوا برای تأمین معاش با سربازان نیروهای متفقین رفت‌وآمد می‌کند و از این راه سیگار به دست می‌آورد، اما در برابر فشارها برای تن‌فروشی مقاومت می‌کند. کارل-هاینتس، که در جنگ جنگیده، از ثبت‌نام در اداره پلیس و دریافت کارت جیره خودداری می‌کند. خانواده کولر به‌همراه دیگران در آپارتمان خانواده رادمخر اسکان داده شده‌اند که باعث نارضایتی صاحب‌خانه شده است.

• کارگردان: استنلی کوبریک
• کشور: آمریکا
• بازیگران: کرک داگلاس، رالف میکر، جورج مکریدی
• تاریخ اکران: ۱۹۵۷
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۸.۴ از ۱۰

زمستان ۱۹۱۶ است و ارتش آلمان مقابل نیروهای فرانسوی در سنگرهایشان در گل گیر کرده است. فشار سیاسی برای پیشروی بالا گرفته و دو ژنرال فرانسوی نقشه حمله‌ای را طرح می‌ریزند که از ابتدا محکوم به شکست است. سرهنگ دکس به این فرمان اعتراض می‌کند، اما می‌داند اعتراضش بی‌نتیجه است و… . بی‌شک «راه‌های افتخار» را می‌توان از بهترین فیلم های جنگ جهانی اول به‌شمار آورد.

• کارگردان: فرانسیس فورد کاپولا
• کشور: آمریکا
• بازیگران: مارلون براندو، مارتین شین، فردریک فورست
• تاریخ اکران: ۱۹۷۹
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۸.۴ از ۱۰

«اینک آخرالزمان» روایتی سوررئال و هولناک از جنگ ویتنام است. داستان درباره سروان «ویلارد» است که مأموریتی محرمانه دریافت می‌کند: نفوذ به دل جنگل‌های کامبوج و ترور سرهنگ «کرتز»، افسر یاغی ارتش آمریکا که به‌کلی از ساختار فرماندهی خارج شده و برای خود قلمرویی مخوف بنا کرده است. فیلم، سفری تدریجی به اعماق جنون، خشونت و فروپاشی اخلاقی انسان در بستر جنگ است و یکی از مهم‌ترین آثار ضدجنگ تاریخ سینما به‌شمار می‌آید.

• کارگردان: ترنس مالیک
• کشور: آمریکا
• بازیگران: شان پن، جیمز کاویزل، آدرین برودی، جرج کلونی، جان تراولتا
• تاریخ اکران: ۱۹۹۸
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۷.۶ از ۱۰

این فیلم اقتباسی است از رمان نیمه‌خودزندگی‌نامه‌ای جیمز جونز که در سال ۱۹۶۲ منتشر شد و بر نبرد گوادال‌کانال در جریان جنگ جهانی دوم تمرکز دارد. داستان در سال ۱۹۴۲ آغاز می‌شود؛ جایی که سرباز فراری ارتش آمریکا، «ویت»، مدتی را در میان بومیان ملانزی در اقیانوسیه می‌گذراند، اما توسط گروهبان «ادوارد ولش» شناسایی و بازداشت می‌شود. ویت به‌عنوان مجازات، به واحد خود بازگردانده شده و در عملیات نظامی آینده به‌عنوان برانکاردبر شرکت می‌کند. «خط باریک سرخ» نگاهی شاعرانه و فلسفی به ماهیت جنگ، زندگی و مرگ دارد.

• کارگردان: استنلی کوبریک
• کشور: آمریکا
• بازیگران: متیو موداین، آدام بالدوین، وینسنت دن‌آفریو
• تاریخ اکران: ۱۹۸۷
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۸.۲ از ۱۰

«غلاف تمام‌فلزی» تصویری تلخ از اثرات غیرانسانی و ویرانگر جنگ ویتنام بر سربازان آمریکایی ارائه می‌دهد. فیلم در دو بخش روایت می‌شود: نخست، دوره آموزش بی‌رحمانه تفنگداران دریایی در پایگاه آموزشی جزیره پاریس زیر نظر گروهبان سخت‌گیر «هارتمن» و سپس، حضور آن‌ها در میدان‌های نبرد ویتنام، به‌ویژه در درگیری‌های خونین شهر «هوئه». کوبریک با نگاهی سرد و موشکافانه، ماشین جنگ و تأثیر آن بر روان انسان را به تصویر می‌کشد.

• کارگردان: الم کلیموف
• کشور: اتحاد جماهیر شوروی
• بازیگران: الکسی کراوچنکو، لیوبومیراس لوکوویچیوس، اولگ یانچنکو
• تاریخ اکران: ۱۹۸۵
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۸.۳ از ۱۰

فیلمنامه این اثر را کلیموف به‌همراه آلس آداموویچ نوشته است؛ متنی برگرفته از رمان خاتین (۱۹۷۱) و مجموعه شهادت‌های بازماندگان جنگ با عنوان من از روستای سوخته آمده‌ام (۱۹۷۷). داستان به اشغال بلاروس توسط نیروهای آلمان نازی در جنگ جهانی دوم می‌پردازد و وقایع را از نگاه نوجوانی به نام «فلوریا» دنبال می‌کند که به یک واحد پارتیزانی می‌پیوندد. «بیا و بنگر» تصویری بی‌رحمانه و تکان‌دهنده از جنایات جنگ و رنج انسان‌های عادی ارائه می‌دهد و از تأثیرگذارترین فیلم‌های ضدجنگ تاریخ سینما و از بهترین فیلم های جنگ جهانی دوم است.

• کارگردان: استنلی کوبریک
• کشور: آمریکا
• بازیگران: پیتر سلرز، جرج سی. اسکات، استرلینگ هایدن
• تاریخ اکران: ۱۹۶۴
• میانگین امتیازات IMDB: امتیاز ۸.۳ از ۱۰

این فیلم اقتباسی آزاد از رمان هشدار قرمز (Red Alert، ۱۹۵۸) نوشته پیتر جرج است. کوبریک با نگاهی هجوآمیز، ترس‌های دوران جنگ سرد از وقوع جنگ هسته‌ای میان آمریکا و شوروی را به سخره می‌گیرد. پیتر سلرز در سه نقش متفاوت ظاهر می‌شود و داستان درباره ژنرالی دیوانه در نیروی هوایی آمریکاست که به‌طور خودسرانه دستور حمله هسته‌ای به شوروی را صادر می‌کند. در ادامه، رئیس‌جمهور آمریکا، دکتر استرنج‌لاو و فرماندهان نظامی تلاش می‌کنند مانع فاجعه‌ای جهانی شوند. این فیلم به‌طور گسترده یکی از بهترین کمدی‌های تاریخ سینما و از تأثیرگذارترین آثار تاریخ فیلم‌سازی دانسته می‌شود.